व्याघ्रः सुवर्णकङ्कणं च

More about व्याघ्रः सुवर्णकङ्कणं च

हितोपदेशकथाशैल्या विरचिता कथा

पुरा कस्मिंश्चित् काले, यदा राजानः सङ्ग्रामारम्भात् पूर्वं ज्योतिषिकान् पृच्छन्ति स्म, पशवश्च भाषाणां सङ्करात् पूर्वं प्रचलितां प्राचीनां वाचम् अद्यापि स्मरन्ति स्म, तदा हिन्दुस्थानदेशे कस्याश्चिन्नद्यास्तीरे कश्चिदतिवृद्धो व्याघ्रः प्रतिवसति स्म। स तावान् पुरातनो बभूव यत्तस्य जन्मवर्षमपि वनं विस्मृतवत्।

तस्य दन्ताः पराजितदुर्गस्य भग्नप्राकारशिखराणीव पतिताः, नखाश्च कालस्य दीर्घगत्या क्षीणाः कुण्ठिताश्चाभवन्। तथापि तस्य क्षुधा कस्यचिन्महासम्राजो भोगलालसामिवातिशयेन प्रबला बभूव।

एकस्मिन् प्रभाते मृतस्य वणिजः परित्यक्तेषु वस्तुषु सुवर्णकङ्कणमेकं लब्ध्वा स सरसस्तटे समुपविवेश। ततः स्वस्य धर्ममार्गप्रवेशं घोषयितुमारब्धवान्।

“आगच्छ, हे भाग्यवन् पथिक! इदं सुवर्णकङ्कणं गृहाण। मया हि संसारस्य सर्वा मिथ्याविभूतयः परित्यक्ताः!”

अथ कश्चिद्दरिद्रः पुरुषस्तां घोषणामशृणोत्। दारिद्र्यं तं तावद्दीर्घकालमनुगतं यत्तेन तत्स्वकुटुम्बस्यैव सदस्यमिति मन्यते स्म।

स सावधानं व्याघ्रसमीपमुपजगाम।

“हे महाराज,” इति स उवाच, “शास्त्रेषु लिखितमस्ति यद् व्याघ्रो वृद्धो भवेदपि व्याघ्रत्वं न जहाति।”

“सत्यमेव,” इति पशुरुवाच, “किन्तु शास्त्रेष्विदमपि कथ्यते यत् पश्चात्तापः पापिनं परिवर्तयति। मम भार्याः मृताः, पुत्राः सर्वासु दिक्षु विकीर्णाः, शत्रूणामस्थीनि पुनः पृथिव्यां विलीनानि। केनचिद्वन्दनीयेन तपस्विना दानधर्मस्य पवित्रं कर्तव्यं मामुपदिष्टम्। यदा मृत्युरेव मम जिह्वाया अधस्तात् प्रतीक्षते, तदा सुवर्णेन मम किं प्रयोजनम्?”

पथिकः कङ्कणमवलोकयामास।

तत् सुवर्णस्य तादृशेन विलक्षणतेजसा दिदीपे, येन विवेकिनोऽपि मनुष्याः स्वविवेकं परित्यक्तुं प्रेर्यन्ते।

व्याघ्रः पुनरुवाच—

“किं त्वमिच्छसि यदहमिदं धनिकाय दद्याम्? तथा कृते समुद्रे वर्षणमिव स्यात्। दुःखितानामुपकारेणैव दानस्य परमं साफल्यमवाप्यते।”

एतानि वचनानि पथिकस्य हृदयं तस्य सप्ततिवर्षीयजीवने श्रुतात् सर्वस्मादुपदेशादपि गभीरतरं विविशुः।

स मनसि स्वग्रामं प्रत्यागमनमकल्पयत्। ये प्रतिवेशिनः पूर्वं तमवमन्यन्ते स्म, ते तस्य धनसमृद्धिं दृष्ट्वा सहसैव तस्मिन् सद्गुणान् पश्येयुरिति स चिन्तयामास।

“प्रथमम्,” इति व्याघ्र उवाच, “प्राचीनधर्मविधीनुसारं सरसि स्नात्वात्मानं पवित्रं कुरु।”

पथिकः सलिलं प्रविवेश।

तत्क्षणमेव पङ्कस्तस्य गुल्फौ जग्राह।

स बहु प्रयत्नमकरोत्, किन्तु पृथिवी तं तथा दृढमालिलिङ्ग यथा कश्चिदृणदाता पैतृकमृणं प्रतिग्रहीतुं दृढनिश्चयः स्यात्।

“त्रायस्व माम्!” इति स चुक्रोश।

“अवश्यमेव,” इति व्याघ्रः प्रत्युवाच।

स चान्तिमसंस्कारं विधातुमागच्छतो धर्माध्यक्षस्य गाम्भीर्येण तस्य समीपमुपजगाम।

ततः पङ्कादाकृष्य तं दुर्भाग्यवन्तं पुरुषं पुष्पितवृक्षस्याधस्ताद्भक्षयामास।

तस्मिन्नेव सायंकाले सुवर्णकङ्कणं पुनरपि सरसस्तीरे पतितमासीत्। अस्तंगच्छतः सूर्यस्य पश्चिमप्रकाशे तन्निर्दोषमिव शुशुभे।

व्याघ्रः सुष्वाप।

नदी समुद्राभिमुखं स्वमार्गमनुववर्त।

तस्मिन् राज्ये च कुत्रापि नक्षत्राणि तद्घटनाकारणात् स्वस्वगतिं न परिवर्तयामासुः।

नीतिः

अतः प्राज्ञा उपदिशन्ति—

दुर्जनाः धर्मस्य भाषां शिक्षितुं शक्नुवन्ति, न तु तस्य सारं स्वभावे धारयितुम्।

लोभश्च सर्वेभ्यः शत्रुभ्योऽपि विश्वासघातकतरः परामर्शदाता भवति।

न हि सुवर्णस्य विवेकः कश्चिदस्ति।

करुणां भाषमाणो व्याघ्रोऽपि केवलं मृगयायाः सुकरतरमल्पप्रयासं चोपायं लब्धवान् स्यात्।

यतो हि मधुरवचनैर्न दुर्जनस्य स्वभावः परिवर्तते, लोभान्धस्य च विवेको विनश्यति।